29 apr Existentieel

Existentieel

“Wat voor therapie geef jij?” wordt mij gevraagd. Deze vraag houdt mij een aantal dagen bezig. Ik ben in natuurgebied de Muy op Texel, op vogelexcursie, en raak in gesprek met een van de andere deelnemers. De vogels laten zich moeilijk zien, zij verschuilen zich in de bosjes en doordat er weinig wordt gespot -slechts een groep kopervinken, hier en daar een roodborsttapuit en een enkele smient- wordt er des te meer gepraat in de groep. Het antwoord laat even op zich wachten. Het is interessant dat deze vraag wordt gesteld, want dit jaar heb ik mij voorgenomen een rustpauze in te lassen, ter heroriëntering op mijn werk en reflectie op mijn leven. Het woord ‘existentieel’ komt op. Maar wat betekent dat, existentieel? Mijn voorlopige antwoord is dat ik mensen help bij levensvragen; rouwprocessen, herstel van burn-out, ziekte, bij belangrijke transformaties in het leven. Trajecten individueel afgestemd en vormgegeven. Meestal duren zij minimaal een jaar. Zij vertelt op haar beurt dat zij coach is bij huiselijk geweld. “Goed werk” zeg ik tegen haar en zij zegt: “dat van jou ook. Ik zou willen dat mijn cliënten naar jou toe konden”. Het is een mooie ontmoeting in het prachtige Texelse landschap.

De hierop volgende dagen op Texel kenmerken zich door reflectie en contemplatie op het woord ‘existentieel’. Wat betekent dit woord in het algemeen en wat voor mij persoonlijk? Wat betekent dit voor mijn praktijkvoering in het bijzonder? De Wiki encyclopedie geeft de volgende definitie van existentieel: ‘dat verband houdt met het menselijk bestaan, met leven en dood’. Iets dat derhalve universeel is. Iedereen maakt momenten door die vragen om reflectie op het eigen bestaan en op de eigen eindigheid. In ieders leven zijn er spirituele en existentiële transitiemomenten, soms crises. Periodes waarin twijfel ontstaat, twijfel aan de zin, de betekenis van het leven. De verwarring en ontwrichting die zich aandienen kunnen zorgen voor een innerlijk conflict en zelfs de richting van het leven onzeker maken. De Amerikaanse schrijver Bruce Feiler spreekt van ‘lifequakes’, ‘levensbevingen’, die aanleiding geven tot diepgaand zelfonderzoek. Deze periodes tekenen zich duidelijk af, als bakens op zee. Naast het feit dat zij kunnen ontregelen, kunnen zij aanleiding geven tot reflectie en aanzetten tot het maken van belangrijke levenskeuzes. Keuzes welke beter aansluiten bij wat daadwerkelijk belangrijk is in het leven, het leven betekenisvol maken. In deze situaties, waarin je overweldigd kunt worden, wellicht een gevoel van falen hebt, kun je komen om tot een diepere verbinding met jezelf en met het leven. Het kan aanzetten tot een loslaten van het ego, van het beeld van jezelf, van het verhaal dat je over jezelf hebt gecreëerd.

Wanneer iemand in je naaste omgeving wordt getroffen door een psychische ontregeling kan dat verwarring oproepen, maar ook een diepe onzekerheid blootleggen; over de kwetsbaarheid van de menselijke geest en de dunne lijn tussen houvast en verlies daarvan. Het verlies van een dierbare kan dit besef versterken en confronteren met de eindigheid van het leven. Hoe ga je om met iets dat onherroepelijk is? Ziekte in het eigen lichaam kan deze existentiële vraag nog persoonlijker, nog directer maken. Wat betekent de dood? En daarmee onlosmakelijk verbonden: wat betekent het om te leven?

Maar ook gelukkige hoogtepunten markeren een mensenleven en brengen vaak belangrijke transities teweeg. Het zijn die momenten waarin het leven plotseling vol, echt en zinvol aanvoelt, waarachtig. Momenten waarop je voelt: ja, dit is leven, dit is geluk, dit wijst een richting aan. Er kan een diepe verbondenheid ontstaan met het leven, met alles en iedereen. Geheel open en ontvankelijk, de schoonheid van het leven in volle omvang ervarend. Deze ervaringen kunnen zich aandienen bij de geboorte van een kind – het zijn momenten waarin je voelt dat je een van de grootste cadeaus in het leven wordt gegeven. Maar ze kunnen zich ook aandienen in momenten van verstilling, bijvoorbeeld bij retraites, waarbij je plotseling overspoeld kunt worden door een allesomvattend gevoel van liefde, van gevoelens van compassie. In sommige tradities wordt dit wel omschreven als het ‘overstromen van het hart’ dat de drager overspoelt.

Het zijn onder andere deze ervaringen die een mens vormen. Van tevoren weet je niet wat je kunt verwachten in het leven. Maar hoe deze gebeurtenissen doorwerken en hoe deze gehanteerd worden, dat is voor eenieder weer verschillend. Overgave is vaak de sleutel tot aanvaarding en rust, tot een open, kalm gevoel. Geen weerstand bieden, geen controle zoeken, niet proberen vast te houden aan hetgeen niet meer houdbaar is. Rouwen om wat voorbij is. Overgave aan de grootsheid van het leven, aan het gebrek aan controle. Overgave als proces, als uitkomst van een proces. Existentiële therapie kan aanleiding geven tot het opnieuw uitvinden van jezelf en dat is vaak het geval. Als psycholoog, therapeut, ben je tijdelijk medereiziger, iemand die anderen helpt om betekenis te geven aan de grote levenservaringen die wij allemaal meemaken. Mensen helpen om helder te zien wat zich aandient en daar vervolgens met mildheid en overgave mee te leren zijn. Inzicht en mededogen, pijn en groei samen laten komen. Helpen ontdekken wat werkelijk van belang is, om vanuit deze inzichten volgens eigen, unieke, maar ook universele waarden te gaan leven. Het antwoord op de vraag die is gesteld in het Texelse landschap.

Een blad in de wind,
weet niets van richting of lot
toch vindt het de grond

Onder het bestaan
zit stilte met open mond
ze noemt mij bij naam